Πέρα από τον κώδικα: Η επόμενη ημέρα του ανθρώπινου δυναμικού στο ελληνικό IT

Ο τομέας της Πληροφορικής και των Τεχνολογιών Επικοινωνίας αποτελεί σήμερα έναν από τους βασικούς πυλώνες ανάπτυξης για την ελληνική οικονομία. Οι επενδύσεις στον ψηφιακό μετασχηματισμό παρουσιάζουν αυξητική τάση, τα έργα τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα αυξάνονται ραγδαία, ενώ η ζήτηση για εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό παραμένει αμείωτη και διαρκώς αυξανόμενη. 

Ωστόσο, πέρα από αυτή την ενθαρρυντική εικόνα, αναδύεται ένα θεμελιώδες διαρθρωτικό ζήτημα: η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει απλώς την έλλειψη προγραμματιστών ή μηχανικών λογισμικού. Αντιθέτως, υφίσταται ένα βαθύτερο έλλειμμα ώριμου, πολυδιάστατου ψηφιακού ανθρώπινου κεφαλαίου. 

Η Κλίμακα του Ζητήματος – Τα Ποσοτικά Δεδομένα 

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, οι επαγγελματίες Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ) αντιπροσωπεύουν περίπου το 4,6% έως 5% της συνολικής απασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αριθμός που ξεπερνά τα 10 εκατομμύρια εργαζομένους.                                                                                                                                                 Στην Ελλάδα, ωστόσο, το αντίστοιχο ποσοστό παραμένει σταθερά γύρω στο 2,5% – μία από τις χαμηλότερες επιδόσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. 

Ταυτόχρονα, εκτιμήσεις από την αγορά εργασίας καταδεικνύουν ότι η χώρα μας παράγει ετησίως περίπου 8.000 έως 8.500 νέους πτυχιούχους συναφών ειδικοτήτων, την ώρα που η ζήτηση για αντίστοιχες θέσεις εργασίας αγγίζει τις 15.000 έως 16.000. Το χάσμα που δημιουργείται είναι πλέον οφθαλμοφανές και συνεχώς διευρύνεται. 

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, βάσει των προβλέψεων του U.S. Bureau of Labor Statistics, αναμένονται κατ’ έτος περισσότερες από 300.000 νέες θέσεις στον τομέα της πληροφορικής και των υπολογιστών, με ρυθμό ανάπτυξης που υπερβαίνει κατά πολύ τον μέσο όρο όλων των επαγγελμάτων.                                                                                                                

Η έλλειψη εξειδικευμένων δεξιοτήτων συνιστά ένα παγκόσμιο πρόβλημα – ωστόσο, οι ανεπτυγμένες αγορές επενδύουν συστηματικά στην αντιμετώπισή του. Αντιθέτως, η Ελλάδα παρουσιάζει σημαντική υστέρηση σε αυτόν τον τομέα. 

Το ζήτημα δεν περιορίζεται αποκλειστικά στις τεχνικές δεξιότητες 

Στον δημόσιο διάλογο επικρατεί η επισήμανση κενών σε τομείς όπως το cloud computing, η κυβερνοασφάλεια, η τεχνητή νοημοσύνη και η επιστήμη δεδομένων. Αυτά τα κενά, αναμφίβολα, υφίστανται. Ωστόσο, η ρίζα του προβλήματος εδράζεται σε ένα διαφορετικό επίπεδο: 

Οι ελληνικές επιχειρήσεις στον κλάδο της πληροφορικής αντιμετωπίζουν δυσχέρεια στην ανεύρεση στελεχών που να διαθέτουν: 

• Ικανότητα αποτελεσματικής συνεργασίας σε διεπιστημονικά πλαίσια ομάδων. 

• Ουσιαστική κατανόηση του επιχειρησιακού περιβάλλοντος και των αναγκών του πελάτη. 

• Δομημένο τρόπο σκέψης και την ικανότητα επίλυσης σύνθετων ζητημάτων. 

• Αντίληψη των αρχών διαχείρισης έργων (project management). 

• Αποτελεσματική επικοινωνία με μη τεχνικά στελέχη. 

• Ηγετικές ικανότητες και δεξιότητες καθοδήγησης (mentoring). 

Με άλλα λόγια, παρατηρείται έλλειψη των ώριμων «ήπιων δεξιοτήτων» (soft skills) που μπορούν να μετατρέψουν έναν ικανό τεχνικό σε στρατηγικό επαγγελματία. 

Πολλοί νέοι επαγγελματίες διαθέτουν πράγματι εξαιρετικές ακαδημαϊκές γνώσεις, ωστόσο αντιμετωπίζουν δυσκολίες όσον αφορά: 

• την παρουσίαση μιας λύσης στην Διοίκηση, 

• τη διαχείριση συγκρούσεων εντός ευέλικτων (agile) ομάδων, 

• την εκτίμηση κινδύνων, 

• την κατανόηση του επιχειρηματικού αντίκτυπου (business impact) του κώδικα που αναπτύσσουν. 

Αυτό δεν συνιστά ατομική αδυναμία. Αντιθέτως, αποτελεί απόρροια ενός ευρύτερου εκπαιδευτικού και οργανωτικού κενού. 

Βασικές Προκλήσεις στην Ελληνική Αγορά Εργασίας και Εκπαίδευσης 

1. 1.Χάσμα μεταξύ Ακαδημαϊκής Εκπαίδευσης και Αγοράς Εργασίας

Παρατηρείται ένα σημαντικό χάσμα μεταξύ της παρεχόμενης πανεπιστημιακής εκπαίδευσης και των πραγματικών αναγκών της αγοράς. Ενώ τα εκπαιδευτικά ιδρύματα παρέχουν ένα γερό θεωρητικό υπόβαθρο, η πρακτική ενασχόληση των φοιτητών με πραγματικά έργα, ευέλικτες μεθοδολογίες (όπως τα agile frameworks), διαδικασίες DevOps ή αρχιτεκτονικές cloud, παραμένει δυστυχώς περιορισμένη. 

2. Υποβάθμιση των Διαπροσωπικών Δεξιοτήτων (SoftSkills) 

Η ελληνική αγορά εξακολουθεί να δίνει πρωταρχική έμφαση στα τεχνικά προσόντα κατά τις διαδικασίες πρόσληψης. Οι δημοσιευμένες αγγελίες εργασίας εστιάζουν κυρίως σε τεχνολογικά πλαίσια και γλώσσες προγραμματισμού, παραβλέποντας σε μεγάλο βαθμό κρίσιμες ικανότητες όπως η ηγεσία, η αποτελεσματική διαχείριση ενδιαφερομένων μερών (stakeholders) και η συνεργατικότητα. 

3. Ανεπαρκής Επένδυση στην Αναβάθμιση Δεξιοτήτων (Upskilling)

Πολλές επιχειρήσεις προτιμούν την απόκτηση έτοιμων ταλέντων από την αγορά, αντί να επενδύουν μεθοδικά και συστηματικά στην ανάπτυξη και εξέλιξη του υφιστάμενου ανθρώπινου δυναμικού τους. Αυτή η προσέγγιση οδηγεί σε έναν αδιάκοπο κύκλο προσλήψεων, αυξημένα λειτουργικά κόστη και υψηλό δείκτη εναλλαγής προσωπικού (turnover). 

4. Φυγή Εγκεφάλων 2.0 (BrainDrain)  

Το φαινόμενο της φυγής έμπειρων στελεχών συνεχίζεται, λαμβάνοντας πλέον νέες διαστάσεις. Η αποδημία καταρτισμένων επαγγελματιών δεν οφείλεται αποκλειστικά σε οικονομικούς παράγοντες, αλλά και στην αναζήτηση καλύτερων ευκαιριών επαγγελματικής ανέλιξης και σε ένα πιο ώριμο και οργανωμένο περιβάλλον εργασίας. 

5. Ελλιπής Κουλτούρα Διοίκησης Τεχνολογικών Ομάδων

 Σε αρκετές ελληνικές επιχειρήσεις, η διαχείριση των τμημάτων Πληροφορικής παραμένει προσκολλημένη στην τεχνολογία και όχι επικεντρωμένη στον ανθρώπινο παράγοντα. Η απουσία σύγχρονων ηγετικών πρακτικών επιβαρύνει το εργασιακό κλίμα και αναστέλλει σημαντικά την παραγωγικότητα και την καινοτομία. 

Η  αναβάθμιση του κλάδου απαιτεί συντονισμένη προσπάθεια 

Κατά τη γνώμη μου, χωρίς τις παρακάτω παρεμβάσεις, θα συνεχίσουμε να συζητάμε για «έλλειψη στελεχών στο ΙΤ» χωρίς να αντιμετωπίζουμε το ουσιαστικό πρόβλημα. 

Σε επίπεδο πολιτείας: 

1. Εθνική Στρατηγική για την Ανάπτυξη Ψηφιακών και Ήπιων Δεξιοτήτων

Προτείνεται η διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης εθνικής στρατηγικής που θα υπερβαίνει την απλή κατάρτιση σε τεχνικούς τομείς, όπως η τεχνητή νοημοσύνη και η κυβερνοασφάλεια. Είναι απαραίτητο να δοθεί έμφαση στην καλλιέργεια των ήπιων δεξιοτήτων. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μέσω: 

• Εργαστηρίων ηγεσίας ειδικά σχεδιασμένων για τους επιστήμονες τεχνολογίας. 

• Προγραμμάτων ενίσχυσης της επικοινωνίας και της στρατηγικής επιχειρηματικής σκέψης. 

• Σχημάτων καθοδήγησης (mentoring) με την ενεργό συμμετοχή έμπειρων στελεχών υψηλής βαθμίδας. 

2. Θεσμοθέτηση Υποχρεωτικής Πρακτικής Άσκησης σε Τεχνολογικά Έργα 

Καθιέρωση  υποχρεωτικής πρακτικής άσκησης σε πραγματικά τεχνολογικά εγχειρήματα. Για τον σκοπό αυτό, θα ενισχυθούν οι συνέργειες μεταξύ των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και του επιχειρηματικού κόσμου, με την αξιολόγηση των συμμετεχόντων να βασίζεται σε απτά αποτελέσματα και πραγματικά παραδοτέα. 

3. Κίνητρα για Εταιρικές Επενδύσεις στην Αναβάθμιση Δεξιοτήτων

Απαιτείται η θέσπιση κινήτρων για την ενθάρρυνση των επιχειρήσεων να επενδύουν συστηματικά στην επανεκπαίδευση και την αναβάθμιση των δεξιοτήτων του προσωπικού τους. Συγκεκριμένα, προτείνεται η παροχή φορολογικών διευκολύνσεων ή άλλων οικονομικών ωφελειών σε εταιρείες που αποδεδειγμένα διαθέτουν ένα συγκεκριμένο ποσοστό του κύκλου εργασιών τους στην συνεχή επιμόρφωση του ανθρώπινου δυναμικού τους. 

4. Προγράμματα Επαναπατρισμού Ταλέντων

Είναι  επιτακτική η υλοποίηση στοχευμένων προγραμμάτων για τον επαναπατρισμό των ταλέντων από το εξωτερικό. Τα προγράμματα αυτά θα πρέπει να προσφέρουν όχι μόνο ελκυστικά πακέτα αποδοχών και παροχών, αλλά, κυρίως, ένα δυναμικό επαγγελματικό περιβάλλον που να ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα, την καινοτομία και την επαγγελματική εξέλιξη. 

Σε επίπεδο επιχειρήσεων: 

Για να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στις σύγχρονες απαιτήσεις και να εξασφαλίσουν την αναγκαία ανάπτυξη, οι επιχειρήσεις του κλάδου Πληροφορικής καλούνται να προβούν άμεσα σε μια σειρά καίριων ενεργειών: 

1. Να ενσωματώσουν δομημένα σχέδια εξέλιξης σταδιοδρομίας, τα οποία θα περιλαμβάνουν και την ανάπτυξη ήπιων δεξιοτήτων. 
2. Να εκπαιδεύσουν τους τεχνικούς επικεφαλής σε θέματα ηγεσίας και διαχείρισης ομάδων. 
3. Να αξιολογούν την απόδοση όχι μόνο με δείκτες τεχνικής παραγωγικότητας, αλλά και με KPIs που επικεντρώνονται στη συνεργασία. 
4. Να επενδύσουν σε εσωτερικές ακαδημίες και προγράμματα καθοδήγησης (mentoring).
5. Να καλλιεργήσουν μια κουλτούρα συνεχούς ανατροφοδότησης και δια βίου μάθησης.

Το διακύβευμα 

Το διακύβευμα στην παρούσα συγκυρία είναι κρίσιμο. Αν η χώρα μας περιοριστεί στην απλή παραγωγή «καλών προγραμματιστών» δίχως ευρύτερη αντίληψη, κινδυνεύει να παραμείνει μια αγορά εκτέλεσης έργων χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Αντιθέτως, επενδύοντας στη διαμόρφωση ολοκληρωμένων επαγγελματιών που συνδυάζουν άρτια τεχνική επάρκεια, οξυδερκή επιχειρησιακή αντίληψη και ανεπτυγμένες διαπροσωπικές δεξιότητες, μπορεί να αναδειχθεί σε κέντρο καινοτομίας για την ευρύτερη περιοχή. 

Η συζήτηση, επομένως, δεν περιστρέφεται απλώς γύρω από τον αριθμό των ειδικών πληροφορικής που διαθέτουμε. Αντιθέτως, αφορά πρωτίστως το ποιόν και το επίπεδο των επαγγελματιών που διαμορφώνουμε. Αυτό, άλλωστε, αποτελεί ζήτημα στρατηγικής προτεραιότητας και όχι απλώς μιας συγκυριακής προσέγγισης. 

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν είναι ζήτημα εργαλείων. 

Είναι ζήτημα ανθρώπων. 

Και εκεί, κατά την άποψή μου, κρίνεται η επόμενη δεκαετία του ελληνικού IT.

–Στέφανος Δρακάκης